Katastrofy UFO: mit technologii czy mechanizm iluzji ?

 

Od dziesięcioleci światowa ufologia obraca się wokół relacji i doniesień o rzekomych katastrofach UFO, które miały miejsce w różnych rejonach globu. Przypadki takie jak Roswell w Stanach Zjednoczonych, Kecksburg w Pensylwanii czy Varginha w Brazylii na stałe weszły do kanonu literatury ufologicznej. Dla wielu badaczy oraz sympatyków tej tematyki stanowią one niemal koronny dowód na to, że UFO są materialnymi pojazdami pochodzącymi spoza Ziemi, sterowanymi przez zaawansowane cywilizacje pozaziemskie.

Autor niniejszego artykułu zajmuje jednak wobec tej narracji stanowisko wyraźnie odmienne. Od wielu lat podchodzę do koncepcji katastrof UFO z dużym sceptycyzmem i mówię głosem, który często pozostaje na marginesie dominującego nurtu badań. Mówiąc wprost: hipoteza realnych, fizycznych katastrof pojazdów pozaziemskich nie przekonuje mnie, mimo dużej liczby książek – głównie zachodnich i publikacji, które ukazały się na ten temat na przestrzeni lat.

Dla znacznej części badaczy UFO oraz opinii publicznej, utożsamiającej zjawisko z technologicznymi maszynami „kosmitów”, katastrofy mają być niepodważalnym dowodem obecności obcych cywilizacji w naszej przestrzeni. Według tej wizji ich statki miałyby ulegać awariom lub wręcz być zestrzeliwane przez ziemskie systemy uzbrojenia  często określane jako prymitywne w porównaniu z rzekomo niemal „magiczną” technologią obcych.

Już samo założenie powinno jednak zapalić badaczom lampkę ostrzegawczą. Trudno bowiem logicznie pogodzić wizję cywilizacji zdolnej do międzygwiezdnych podróży z faktem, że jej pojazdy miałyby przegrywać w konfrontacji z pociskami wystrzeliwanymi z samolotów czy prostymi systemami obrony naziemnej. Taka sprzeczność każe postawić pytanie, czy rzeczywiście mamy do czynienia z awariami zaawansowanej technologii, czy raczej z błędnym założeniem co do samej natury zjawiska.

Świadkowie tych wydarzeń  począwszy od Roswell  przekazują sensacyjne relacje o wrakach UFO, niezwykłych materiałach, które mieli trzymać w dłoniach, oraz o istotach nieprzypominających znanych form życia. Jednak mimo ogromnej siły oddziaływania tych opowieści, żaden z przypadków nie dostarczył jednoznacznego dowodu, który zamknąłby dyskusję. W dalszej części artykułu spróbujemy spojrzeć na problem katastrof UFO z innej perspektywy  nie jako na incydenty lotnicze obcych maszyn, lecz jako na zjawiska kulturowe, psychologiczne i percepcyjne, które od dziesięcioleci kształtują wyobraźnię społeczną oraz samą ufologię, czego wiele osób nie dopuszcza do swojej świadomości, podtrzymując klasyczny mit kosmitów.

Gdy próbuję znaleźć odpowiedź na zagadkę rzekomych katastrof UFO, coraz częściej zmuszony jestem cofnąć się nie do połowy XX wieku, lecz znacznie wcześniej  do XIX-wiecznych Stanów Zjednoczonych. To właśnie tam, na przełomie lat 1896–1897, zachodnie wybrzeże USA zostało dosłownie zalane falą doniesień o tajemniczych sterowcach, obserwowanych przez setki, a być może tysiące świadków.

Relacje pojawiły się nagle, z ogromną intensywnością, by równie nagle  po około roku  całkowicie zaniknąć. Zjawisko do dziś pozostaje jednym z najbardziej zagadkowych epizodów prehistorii ufologii. Co istotne, niektórzy historycy techniki sugerują, że atmosfera tamtych lat mogła pośrednio zainspirować późniejszych konstruktorów. Nie sposób nie zauważyć, że pierwszy lot Zeppelina miał miejsce w 1900 roku, zaledwie kilka lat po zakończeniu fali obserwacji widmowych sterowców.

Sprawa fali sterowców jest dziś mało znana szerszej publiczności, a szkoda  ponieważ pod względem struktury i dynamiki zaskakująco przypomina współczesne obserwacje tzw. latających trójkątów. Sterowce z końca XIX wieku widywano niemal wyłącznie nocą, często z potężnymi reflektorami, w ciszy lub przy dziwnych dźwiękach. Dokładnie te same cechy przypisywane są dziś trójkątnym obiektom, które również stały się domeną nocnych przelotów, często nad dużymi miastami, a świadkami z reguły były pojedyncze osoby.

W XIX wieku  podobnie jak obecnie  szybko pojawiło się wyjaśnienie odwołujące się do tajnej technologii i nieznanych konstruktorów. Prasa spekulowała o genialnych wynalazcach działających w ukryciu, a część opinii publicznej była przekonana, że rząd lub prywatni inżynierowie testują przełomowe maszyny. Jednocześnie autorytety naukowe reagowały sceptycyzmem lub wręcz drwiną. Sam Thomas Alva Edison określał doniesienia o sterowcach jako kompletne bzdury, a nawet świadome kłamstwa. Jego postawa  paradoksalnie  nie tylko nie wyjaśniła zjawiska, ale skutecznie zniechęcała do poważnego traktowania relacji świadków oraz marzeń o lataniu.

Można zaryzykować tezę, że właśnie w tamtym okresie ukształtował się wzorzec reakcji, który towarzyszy zjawisku UFO do dziś: wyśmiewanie, ignorancja i redukowanie problemu do błędu lub mistyfikacji. Zamiast rzeczowej analizy pojawiła się polaryzacja  między bezkrytyczną wiarą, a całkowitym odrzuceniem.

Fala sterowców nad USA miała również swoją „katastrofę”. Była nią historia rzekomego sterowca w Aurora z 1897 roku, który 17 kwietnia miał rozbić się o wiatrak. Również i tutaj na scenę wkracza wojsko: oficer z Fort Worth, T.J. Weems, twierdził, że nikt nie przeżył katastrofy. Pilot, który miał być „marsjaninem”, został pochowany na miejscowym cmentarzu, a szczątki obiektu rzekomo wrzucono do studni w okolicy miejsca zdarzenia.

Fala widmowych sterowców z lat 1896–1897 pokazuje jednak coś jeszcze istotniejszego. Zjawiska, które dziś interpretujemy jako nowoczesne UFO czy UAP, mają swoje wyraźne odpowiedniki w przeszłości  zmieniają się jedynie formy, język opisu oraz technologiczne metafory. Być może więc, aby zrozumieć współczesne „katastrofy UFO”, musimy najpierw pojąć, dlaczego podobne fale pojawiały się nagle, fascynowały całe społeczeństwa i znikały, nie pozostawiając jednoznacznych dowodów, już ponad sto lat temu. Kwestii fali sterowców dość dokładnie przyglądał się John Keel, który w swojej książce UFO: Operacja Koń Trojański pisał:

,,Jasne jest, że w 1897 r. na niebie pojawiały się liczne niezidentyfikowane obiekty latające. Świadkowie opisywali ich pilotów jako białych ludzi, niekiedy reprezentujących też „typ orientalny” lub bliżej niezidentyfikowaną formę. Pasażerowie tych obiektów wiedzieli o ludziach bardzo dużo i znali ziemskie języki.’’

Wielu świadków nie tylko rozmawiało z ,,pilotami’’, ale również zabierano ich na pokład statku o czym wspomina Keel w ,,UFO Operacja koń trojański’’

,,Elektrotechnik z San Jose, Kalifornia, o nazwisku J. A. Heron twierdził, że piloci sterowca zwerbowali go, żeby wykonał jakieś naprawy w maszynie. Został on zabrany na wyludnione pole na północ od San Francisco w celu wykonania tej pracy, a w ramach wynagrodzenia został zabrany w lot na Hawaje. Powiedział, że statek zrobił liczącą 4,400 mil podróż w dwadzieścia cztery godziny. Później jego żona powiedziała dziennikarzom, że był w domu w łóżku w noc domniemanej podróży. Kolejny mężczyzna, William Bull Meek z Comptonville, Kalifornia, powiedział reporterom, że statek powietrzny wylądował w pobliżu jego domu oraz, że miał przyjemność uciąć sobie krótką pogawędkę z pilotem – brodatym mężczyzną który powiedział mu że statek “pochodził z Gór Montezumy.” 

Zadziwiająco podobny schemat obserwujemy po 1947 roku, czyli w momencie powszechnie uznawanym za początek nowoczesnej ery UFO. Również wtedy pojawiają się relacje o obiektach, które miały ulegać awariom, lądować przymusowo, być naprawiane na oczach przypadkowych świadków, a następnie odlatywać lub znikać bez śladu. Dla wielu osób stanowiło to dowód na materialny charakter UFO. Jeśli jednak spojrzymy na doniesienia z szerszej perspektywy historycznej, dostrzeżemy wyraźną ciągłość ze zdarzeniami z lat 1896–1897.

Różnica nie polega bowiem na strukturze zjawiska, lecz na jego zewnętrznej formie. Tam, gdzie pod koniec XIX wieku pojawiały się sterowce z gondolami, linami i śrubami, po 1947 roku widzimy dyski, cygara czy kule  pojazdy odpowiadające wyobrażeniom epoki atomowej i kosmicznej.

Schemat pozostaje jednak ten sam: obiekt pojawia się nagle, zachowuje się jak maszyna podatna na awarie, wchodzi w krótką interakcję z ludźmi, a następnie znika, nie pozostawiając po sobie trwałych i weryfikowalnych śladów fizycznych. Świadkowie relacjonują wydarzenie z pełnym przekonaniem o jego realności, lecz z czasem narracje zaczynają się rozchodzić, dokumentacja zanika, a sam przypadek obrasta w legendę.

To właśnie ta powtarzalność  niezależna od epoki, technologii i kultury podważa hipotezę o zwykłych katastrofach obcych pojazdów. Zamiast postępu technologicznego widzimy tu raczej rekurencję motywu, w którym zmienia się jedynie estetyka i język opisu. UFO po 1947 roku nie jawi się więc jako zjawisko nowe, lecz jako kolejna odsłona tego samego „reżysera”, który pół wieku wcześniej objawił się Ameryce w postaci widmowych sterowców  tyle, że teraz narracja ta wzbogacona została o motyw spektakularnych katastrof.

Oczywiście nie będę w tym miejscu przytaczał poszczególnych przypadków katastrof UFO ani szczegółowo ich omawiał  zakres takiej analizy zdecydowanie przekracza ramy niniejszego artykułu. W Polskiej przestrzeni znane są książki Leonard H. Stringfielda ,,Katastrofy UFO’’ niestety zebrane zdarzenia oparte są głównie na świadectwach osób trzecich i niepotwierdzonych źródłach, choć tutaj wyjątkowo ciekawym zdarzeniem może być  katastrowa ,,czegoś’’ w Kecksburgu. Dziwny obiekt jak żywo przypominał  niemieckie twór o nazwie ,,die glocke’’, który miał być skonstruowany pod koniec II wojny. 

Warto jednak przypomnieć, że po 1945 roku Stany Zjednoczone przejęły ogromne ilości niemieckiej dokumentacji technicznej, prototypów oraz samych naukowców w ramach programów takich jak Operation Paperclip. Niemcy, zwłaszcza pod koniec wojny, intensywnie eksperymentowali z nowatorskimi koncepcjami lotniczymi, a w kręgach popularnych  i częściowo również wojskowych  pojawiały się spekulacje o próbach konstruowania obiektów inspirowanych obserwacjami UFO. Niezależnie od tego, ile w tych opowieściach jest mitu, a ile faktu, jedno pozostaje bezsporne: Stany Zjednoczone bardzo poważnie zainteresowały się niemieckimi projektami i ideami, także tymi, które wykraczały poza klasyczne lotnictwo.

Katastrofy UFO co pewien czas przeżywają swój medialny i ufologiczny renesans, zazwyczaj za sprawą kolejnych informatorów, sygnalistów oraz samozwańczych świadków, którzy po latach decydują się „ujawnić prawdę”. Zamiast jednak porządkować wiedzę, rewelacje te bardzo często wprowadzają chaos informacyjny, sprzeczne narracje i dezinformację, jeszcze bardziej oddalając nas od rzetelnej analizy zjawiska.

Problemem nie są wyłącznie same sensacyjne twierdzenia, lecz przede wszystkim jakość i pochodzenie źródeł. W zdecydowanej większości przypadków informacje o rzekomych katastrofach UFO mają charakter pośredni  nie pochodzą od bezpośrednich świadków zdarzeń, lecz od osób trzecich, czwartych, a czasem jeszcze dalszych ogniw łańcucha przekazu. Każde takie ogniwo oznacza nie tylko możliwość niezamierzonego zniekształcenia relacji, ale również ryzyko jej świadomej reinterpretacji, dopasowywania do obowiązującej narracji lub wręcz fabularyzacji. Z tego powodu  np. w swoich badaniach całkowicie odrzuciłem relacje dotyczące UFO i żywego folkloru pochodzące z tzw. trzeciej ręki, uznając je za niewiarygodne metodologicznie.

W efekcie znaczna część wiedzy o katastrofach UFO opiera się na przekazach typu: „ktoś znał kogoś, kto widział” lub „ktoś słyszał od wojskowego, który podobno brał udział”. Taki model narracji, choć atrakcyjny medialnie, z punktu widzenia rzetelnych badań jest skrajnie problematyczny. Paradoksalnie im więcej lat mija od rzekomego zdarzenia, tym relacje stają się bardziej szczegółowe, dramatyczne i „technicznie dopracowane”  co samo w sobie powinno budzić poważną ostrożność.

Zapominanie o tym podstawowym fakcie prowadzi do sytuacji, w której katastrofy UFO funkcjonują nie jako zdarzenia historyczne, lecz jako samopodtrzymujące się mity, wzmacniane przez kolejne publikacje, wywiady i internetowe sensacje. Zamiast przybliżać nas do odpowiedzi na pytanie o naturę UFO, proces ten często jedynie pogłębia iluzję wiedzy, zastępując krytyczną analizę powielaniem opowieści coraz bardziej odległych od pierwotnych źródeł.

Być może więc problem katastrof UFO należy postawić odwrotnie, niż zwykło się to czynić. Zamiast pytać, dlaczego obce pojazdy miałyby się rozbijać, warto rozważyć, czy sama idea katastrofy nie jest celowo wprowadzanym elementem narracji. Tego rodzaju „incydenty” doskonale produkują chaos informacyjny, podtrzymują zainteresowanie zjawiskiem i utrzymują je w stanie permanentnej nierozstrzygalności. Katastrofa sugeruje materialność UFO, lecz nigdy nie dostarcza pełnego dowodu, dzięki czemu temat może powracać cyklicznie,  za każdym razem w nowej odsłonie. W tym sensie nie musi ona być błędem systemu, lecz jego funkcją: narzędziem oddziałującym nie na technologię, lecz na ludzką percepcję i kulturę.

Istnieje co prawda znaczna liczba rzekomych świadków, którzy twierdzą, że widzieli wraki obiektów UFO przechowywane w tajnych bazach wojskowych w Stanach Zjednoczonych, ich niezwykłe  często wręcz „magiczne”  szczątki, a nawet same istoty mające być załogą tych obiektów. Relacje  brzmią sensacyjnie i sugestywnie, lecz niemal zawsze łączy je jeden wspólny mianownik: brak bezpośredniego, weryfikowalnego dostępu do zdarzenia. Świadkowie zazwyczaj opierają się na przekazach pośrednich, fragmentarycznych wspomnieniach lub relacjach zasłyszanych głównie w środowisku wojskowym i wywiadowczym, co sprawia, że granica między doświadczeniem, interpretacją, a narracyjną konstrukcją staje się wyjątkowo cienka.

John A. Keel ( dziennikarz – badacz UFO)  odnosił się do katastrof UFO z dużą rezerwą i nie postrzegał ich jako rzeczywistych wypadków materialnych pojazdów pozaziemskich. W jego ujęciu relacje o rozbitych obiektach, wrakach i ich załogach stanowiły część znacznie szerszego zjawiska, które jedynie pozornie przybierało formę technologii. Keel uważał, że UFO zachowuje się jak system zdolny do czasowej manifestacji fizycznej, lecz pozbawiony stabilności charakterystycznej dla klasycznych obiektów materialnych.

Według Keela zjawisko wielokrotnie sprawiało wrażenie maszyn ulegających awariom, jednak nie dlatego, że faktycznie dochodziło do technicznych katastrof. Katastrofa była raczej elementem inscenizacji sposobem nadania obserwacjom wiarygodności i zakotwiczenia ich w ludzkim, technologicznym sposobie myślenia. Wraki, szczątki czy niezwykłe materiały pojawiały się w relacjach świadków, lecz nigdy nie prowadziły do jednoznacznych i trwałych dowodów, co Keel uznawał za cechę samego zjawiska, a nie przypadkowy brak dokumentacji.

Keel podkreślał również, że relacje o istotach rzekomo wydobywanych z rozbitych obiektów wpisują się w długą tradycję opisów bytów nieludzkich, znanych ludzkości na długo przed erą kosmiczną. Zmieniała się jedynie forma i język opisu  zamiast demonów czy wróżek pojawiali się „kosmici”  lecz mechanizm oddziaływania na ludzką wyobraźnię pozostawał ten sam. Katastrofy UFO nie były więc dowodem obecności obcych cywilizacji, lecz kolejnym sposobem, w jaki zjawisko adaptowało się do oczekiwań epoki technicznej.

W tym sensie Keel postrzegał katastrofy UFO nie jako awarie zaawansowanej technologii, lecz jako funkcjonalny element zjawiska, które od wieków towarzyszy człowiekowi, przybierając formy zrozumiałe i przekonujące dla danej kultury. Ich rola polegała nie na ujawnianiu prawdy, lecz na podtrzymywaniu tajemnicy i wpływaniu na ludzką percepcję rzeczywistości.

Według Johna Keela katastrofy UFO nie są prawdziwymi katastrofami obcych pojazdów, lecz elementem zjawiska, które świadomie lub quasi-świadomie zwodzi ludzi. Wraki, szczątki i relacje o istotach nadają zdarzeniom pozór realności, jednocześnie przechwytując uwagę świadków i opinii publicznej. W ten sposób zjawisko utrzymuje się w stanie permanentnej tajemnicy  fascynuje i angażuje, a zarazem nie ujawnia żadnych jednoznacznych dowodów ani prawdziwej technologii. Katastrofy UFO pełnią więc funkcję maski, skupiającej uwagę i energię człowieka, zamiast pozwalać mu dotrzeć do sedna rzeczywistości.

Keel uważał również, że rzekome fragmenty UFO, które mieli widzieć świadkowie, nie stanowią trwałego dowodu materialnej obecności obcych statków. Pojawiają się one wyłącznie w relacjach  często pośrednich, a ich właściwości wydają się zmienne lub ulotne, co uniemożliwia jakiekolwiek rzetelne badania. Dla Keela takie fragmenty były typowym przejawem zjawiska UFO: materia pojawia się na krótko, by nadać zdarzeniu pozór realności, lecz nigdy nie pozwala na zdobycie jednoznacznej wiedzy. W ten sposób nawet najbardziej namacalne „dowody” stają się elementem inscenizacji, mającej wciągnąć świadków w interakcję ze zjawiskiem, pozostawiając je nadal nierozstrzygalnym.

Współczesne zjawisko UFO posiada wiele analogii w dawnym folklorze i mitologiach. To, co dziś opisujemy jako „fragmenty UFO” czy „wraki”, w dawnych opowieściach przybierało postać magicznych darów ofiarowywanych przez istoty nadprzyrodzone. Ludzie otrzymywali złoto, kosztowności lub inne przedmioty, które po chwili zamieniały się w zwykłe kamienie, węgiel lub pył  co doskonale oddaje ulotny i zmienny charakter materialności tego zjawiska.

Podobieństwo jest uderzające: zarówno w folklorze, jak i we współczesnych relacjach UFO mamy do czynienia z sytuacją, w której świadek doświadcza czegoś pozornie namacalnego, a jednak niemożliwego do utrwalenia, zbadania czy jednoznacznej weryfikacji. John Keel dostrzegał w tym ciągłość archetypiczną  UFO, podobnie jak elfy, wróżki czy inne byty znane z dawnych opowieści, manifestuje się w sposób dostosowany do kulturowych oczekiwań danej epoki. Nadaje wydarzeniom pozór realności, lecz nigdy nie ujawnia całej prawdy ani nie pozwala na pełne poznanie swojej natury.

W historii relacji o katastrofach UFO pojawiały się przypadki, w których rzekome fragmenty obiektów trafiały do badań laboratoryjnych. Dostęp do takich materiałów był jednak zazwyczaj ograniczony lub pośredni, a same próbki bywały ulotne  zmieniały swoje właściwości, degradowały się lub po prostu „znikały”, co uniemożliwiało ich rzetelną analizę. Badania chemiczne i fizyczne, o ile w ogóle zostały przeprowadzone, rzadko dostarczały jednoznacznych rezultatów, a uzyskane wyniki można było interpretować jako właściwości znanych, ziemskich materiałów. W ten sposób nawet laboratoria stawały się częścią percepcyjnej inscenizacji zjawiska, a nie narzędziem jego obiektywnego poznania.

Nie można wykluczyć, że znaczna część sensacyjnych informacji dotyczących katastrof UFO stanowi celową i systematyczną dezinformację, mającą odwracać uwagę od rzeczywistych źródeł obserwowanych zjawisk. Opowieści o rozbitych obcych statkach i tajemniczych szczątkach doskonale absorbują uwagę mediów, opinii publicznej oraz badaczy, wytwarzając chaos interpretacyjny, który utrudnia dociekanie prawdziwych przyczyn zdarzeń. W tym ujęciu UFO staje się swoistym „ekranem projekcyjnym”  -  spektaklem, za którym mogą kryć się tajne programy wojskowe, testy technologiczne lub inne działania pozostające poza publicznym nadzorem, w tym czego nie wykluczam zwodniczej siły lub mechanizmu.  Narracja o katastrofach pełni więc funkcję nie tyle informacyjną, co narzędzia kontroli uwagi i percepcji społecznej.

Analiza relacji o rzekomych katastrofach UFO pokazuje, że zjawisko wykracza daleko poza prostą interpretację jako wypadki zaawansowanych pojazdów pozaziemskich. Choć przypadki takie jak Roswell, Kecksburg czy Varginha zajmują centralne miejsce w ufologicznej mitologii, żaden z nich nie dostarczył jednoznacznych, weryfikowalnych dowodów potwierdzających materialną obecność obcych technologii. Zamiast tego obserwujemy powtarzalny schemat narracyjny: sensacyjne doniesienia pojawiają się nagle, intensywnie oddziałują na opinię publiczną, a następnie rozpływają się w sprzecznych relacjach, niedopowiedzeniach i braku twardych danych. W tym kontekście nasuwa się teza o kosmicznych odwiedzinach istot pozaziemskich, które od czasu do czasu ulegają katastrofom. Zjawisko to miałoby dowodzić zarówno technologicznego, jak i biologicznego wymiaru istot, które  jak się przypuszcza  doświadczają takich zdarzeń. Analiza katastrof pozwala sugerować stopień zaawansowania ich technologii, a także wskazuje na biologiczne cechy istot, które mogłyby wytrzymać ekstremalne warunki panujące w kosmosie lub podczas upadku na Ziemię. Tego rodzaju idea od 1947 roku doskonale funkcjonuje i sprzedaje się w kręgach badaczy UFO, zwłaszcza tych silnie związanych z hipotezą pozaziemską (ETH). Równocześnie jest ona chętnie podchwytywana przez media, które z dużym entuzjazmem opowiadają o rzekomych wizytach kosmitów, oraz przez znaczną część społeczeństwa. Społeczeństwo to bywa celowo indoktrynowane niejednoznacznymi, często niesprawdzonymi informacjami dotyczącymi natury i pochodzenia zjawiska UFO, co sprzyja utrwalaniu uproszczonych lub sensacyjnych interpretacji zamiast krytycznej analizy dostępnych danych.

W mojej ocenie siła o naturze zwodniczej, celowo konstruuje i podtrzymuje narrację o kosmitach z UFO. Narracja ta jest utrzymywana nie tylko poprzez przekazy medialne, lecz także  jak można przypuszczać poprzez świadome inscenizacje różnego rodzaju zdarzeń, w tym rzekomych katastrof UFO. Działania te prowadzą do utrwalania w zbiorowej świadomości określonego obrazu zjawiska, odciągając uwagę od rzeczywistej natury siły, która istnieje z nami od zawsze.